Zmiany w ustawie z dnia 11 marca 2004 roku o podatku od towarów i usług polegające na podwyższeniu stawek podatku, a także likwidacji wielu zwolnień z podatku służyć maja według intencji ustawodawcy (czy raczej ministerstwa finansów) walce z rosnącą „dziurą budżetową”. Oprócz szeroko komentowanych konsekwencji podwyższenia stawki podatku VAT z 22 % do 23 %, a także „opodatkowania” prasy i książek”, zmiany dotknęły liczne instytucje związane z kulturą czy wręcz działające na rzecz szeroko rozumianej kultury. Naturalną konsekwencją takiego działania ustawodawcy jest pytanie, czy walka z deficytem finansów publicznych powinna być toczona za wszelką ceną, w tym za cenę ograniczenia dostępu obywateli do kultury?

Ustawa z dnia 11 marca 2011 roku o podatku od towarów i usług (Dz. U. z 2004 r., nr 54, poz. 535 z późniejszymi zmianami) w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2010 roku w punkcie 11 załącznika nr 4 do ustawy zawierała regulację, zgodnie z którą z podatku od towarów i usług zwolnione były usługi związane z kulturą, w tym również usługi twórców i artystów wykonawców, w rozumieniu przepisów o prawie autorskim i prawach pokrewnych, wynagradzane w formie honorariów za przekazanie lub udzielenie licencji do praw autorskich lub praw do artystycznego wykonania, usługi związane z rekreacją i sportem.

Wskazany zapis  obejmował wszelkiego rodzaju usługi związane z kulturą i między innymi obejmował usługi twórców i artystów wykonawców. Warto przy tym zauważyć, że wskazani w punkcie 11 załącznika nr 4 do ustawy: twórcy (czyli osoby, którym przysługuje prawo autorskie, a w razie wątpliwości osoby, których nazwisko w tym charakterze uwidoczniono na egzemplarzach utworu lub których autorstwo podano do publicznej wiadomości w jakikolwiek inny sposób w związku z rozpowszechnianiem utworu – art. 9 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 roku o prawie autorskim i prawach pokrewnych - Dz. U. z 2006 r., nr 90, poz. 631 z późniejszymi zmianami ) oraz artyści wykonawcy (czyli w szczególności aktorów, recytatorów, dyrygentów, instrumentalistów, wokalistów, tancerzy i mimów oraz inne osoby w sposób twórczy przyczyniające się do powstania wykonania) nie wyczerpują całej palety osób uczestniczących w przygotowaniu i przedstawieniu utworu lub artystycznego wykonania. Z dobrodziejstwa zwolnienia z podatku od towarów i usług korzystali bowiem także organizatorzy wydarzeń artystyczno – kulturalnych, a także podmioty pośredniczące w organizowaniu tego typu wydarzeń takie jak choćby impresariaty artystyczne. Na taką interpretację wskazywał zapis, że chodzi o usługi związane z kulturą, w tym także niestanowiące same w sobie działalności twórczej.
Ustawą z dnia 29 października 2010 roku o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług (Dz. U. z 2010 r., nr 226, poz. 1476) uchylono załącznik nr 4 do ustawy. Jednocześnie ustawa ta dodała do art. 43 ust. 1 ustawy o podatku od towarów i usług punkt 33, zgodnie z którym z podatku zwolniono usługi kulturalne świadczone przez indywidualnych twórców i artystów wykonawców, w rozumieniu przepisów o prawie autorskim i prawach pokrewnych, wynagradzane w formie honorariów, w tym za przekazanie lub udzielenie licencji do praw autorskich lub praw do artystycznego wykonania utworów, a także w punkcie 181 załącznika nr 3 do ustawy z dnia 11 marca 2004 roku o podatku od towarów i usług wskazano jako opodatkowane stawką podstawową w wysokości 8 % usługi twórców i artystów w rozumieniu przepisów o prawie autorskim i prawach pokrewnych wynagradzane w formie honorariów za przekazanie lub udzielenie licencji do praw autorskich lub praw do artystycznego wykonania. Wskazane regulacje prowadzą do wniosku, że jedyną różnicą w sytuacji podatkowej twórców i artystów wykonawców jest świadczenie usług w sposób indywidualny. W związku z tym, postawić można pytanie, jaką stawką podatkową powinni zostać opodatkowani współtwórcy, niebędący twórcami indywidualnymi? Odmienne traktowanie podatnika tylko dlatego, że nie jest indywidualnym twórcą czy artystą wykonawcą musi być uznane ze swoiste kuriozum.
Jednocześnie poza zakresem zwolnienia oraz stosowania stawki w wysokości 8% znalazły się wszystkie inne niż twórcy i artyści wykonawcy osoby związane z kulturą. Działalność prowadzona przez takie osoby podlega bowiem od dnia 1 stycznia 2011 roku 23 % stawce podatków od towarów i usług. Prowadzi to do wniosku, że usługi świadczone między artystą a pośrednikiem opodatkowane są stawką w wysokości 8 % lub są zwolnione z podatku od towarów i usług.

Natomiast usługi świadczone przez pośrednika (impresario) na rzecz organizatora (instytucji kulturalnej) opodatkowane są stawką w wysokości 23 %. W związku z tym, można postawić kolejne pytanie kto w takim przypadku powinien ponosić koszty wynikające z opodatkowania. Nie ulega bowiem wątpliwości, że podwyższenie kosztów funkcjonowania instytucji kultury skutkować może ograniczeniem dostępu do usług przez nie świadczonych.
Jedynym wyjątkiem od takiej zasady są podmioty prawa publicznego lub inne podmioty uznane na podstawie odrębnych przepisów za instytucje o charakterze kulturalnym lub wpisane do rejestru instytucji kultury, prowadzonego przez organizatora będącego podmiotem tworzącym instytucje kultury w rozumieniu przepisów o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, oraz dostawę towarów ściśle z tymi usługami związaną. Zapis ten zawarty w art. 43 ust. 1 punkt 33 a ustawy z dnia 11 marca 2004 roku o podatku od towarów i usług odsyła do przepisów ustawy z dnia 25 października 1991 roku o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz. U. 2001 r. Nr 13 poz. 123 z późniejszymi zmianami) według której działalność kulturalna polega na tworzeniu, upowszechnianiu i ochronie kultury, a państwo sprawuje mecenat nad działalnością kulturalną polegający na wspieraniu i promocji twórczości, edukacji i oświaty kulturalnej, działań i inicjatyw kulturalnych oraz opieki nad zabytkami. Niemniej samo prowadzenie działalności kulturalnej w świetle przepisów nie może stanowić działalności gospodarczej, a więc nie może być nastawione miedzy innymi na jej zarobkowość.
Z drugiej jednak strony przepisy Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku w art. 73 przyznaje każdemu wolność twórczości artystycznej, badań naukowych oraz ogłaszania ich wyników, wolność nauczania, a także wolność korzystania z dóbr kultury. Jednocześnie art. 65 Konstytucji daje wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy. Poza sporem pozostaje konieczność walki z deficytem budżetowym, opór jednak musi budzić taktyka (a może strategia) tej walki sprowadzająca się do hasła: „za wszelką cenę”. W imię tej walki w sposób nie do końca uzasadniony i zrozumiały zróżnicowano sytuację podatkową osób związanych z kulturą. Nie może być jej wytłumaczeniem brak bezpośredniego związku z kulturą. Odbije się to bowiem – prędzej czy później - na jej odbiorcach.
Niniejsze stanowisko jest efektem kilku rozmów z artystami i osobami świadczącymi usługi związane z kulturą, które mówią o coraz liczniejszym odwoływaniu występów artystycznych w związku ze zmianami w ustawie o podatków od towarów i usług.