Kilka tygodni temu w Gliwicach miała miejsce symboliczna uroczystość przekazania do użytkowania pierwszego na terenie Śląska parku naukowo – technologicznego. To ważny moment w rozwoju regionu, który od kilku lat czyni intensywne próby przekształcenia dotychczasowego wizerunku węglowo-hutniczego w nowoczesny, oparty na wiedzy system gospodarczy. Technopark Gliwice ma stać się ważnym składnikiem tych przemian. Nasuwa się oczywiste pytanie, czy i w jakim stopniu instytucja parku naukowo-technologicznego może uaktywnić procesy przemian gospodarczych i od czego jest to uzależnione?

W momencie naszego wstąpienia do Unii Europejskiej, tj. 01.05.2004 r. otwarły się przed naszym społeczeństwem nowe możliwości adaptacji sprawdzonych w warunkach gospodarki rynkowej krajów wysokorozwiniętych metod rozwoju gospodarczego. Powszechnie uważa się że o pozycji kraju na arenie międzynarodowej decyduje przede wszystkim gospodarka i to gospodarka oparta na wiedzy.

Gospodarka oparta na wiedzy to pewne pojęcie, które zawiera w sobie szereg działań zmierzających do możliwie szerokiego kształcenia jak największej części społeczeństwa, do prowadzenia badań naukowych w jak największej skali i co najważniejsze do aplikacji wyników tych badań do gospodarki.

Powszechnie jest też wiadomo, że nie ma jednych, niezawodnych metod urynkowienia wiedzy. Wiemy o tym z własnego, krajowego doświadczenia, że różne próby w okresie ostatnich 60 lat, np. WOG-i (Wielkie Organizacje Gospodarcze) nie dały oczekiwanych rezultatów i że pod względem praktycznego wykorzystania wiedzy naukowej jesteśmy gdzieś w ogonie krajów europejskich.

Z doświadczeń krajów wysokorozwiniętych (USA, Japonia, Niemcy, Francja, Kanada itd.) wynika, że niektóre stosowane metody aplikacji wyników badań do gospodarki dają bardzo dobre rezultaty. Do nich zaliczają się parki technologiczne, z których najbardziej znane to Dolina Krzemowa (USA), Nokia (Finlandia), Aachon i Berlin (Niemcy). Utworzenia takich instytucji przyczyniło się do niezwykle dynamicznego wykorzystywania wyników badań naukowych w wytwarzaniu produktów, o których się mówi „high tech”.

Nie zastanawiając się na tym czy jest to recepta, która sprawdza się zawsze (doświadczenia np. dawnego NRD, w których po połączeniu z Niemcami Zachodnimi powstało wiele parków, pokazuje, że samo wybudowanie parków technologicznych nie oznacza jeszcze rozwijania gospodarki opartej na wiedzy), w Polsce, w latach 2004 – 2008 zetknęliśmy się z „wysypem” parków (technologicznych, przemysłowych) i inkubatorów. Powstało bez mała ok. 50 takich inicjatyw, a powodem takiego stanu rzeczy był Sektorowy Program Operacyjny „Wzrost konkurencyjności przedsiębiorstw”, działanie 3.1: Wzmocnienie instytucji otoczenia biznesu, w tym parków i inkubatorów, który był składnikiem tzw. Funduszy Strukturalnych na lata 2004-2008. Projektanci tego programu operacyjnego (ze znaczącym udziałem ekspertów z krajów UE) uznali, że należy wspomóc (finansowo i organizacyjnie) powstawanie, ewentualnie rozbudowę już istniejących parków i inkubatorów, ponieważ te instytucje mogą znacząco wspierać małe i średnie przedsiębiorstwa (MSP) w aplikacji osiągnięć naukowych do gospodarki. Tak więc inicjatywa na rzecz zintensyfikowanego tworzenia parków i inkubatorów przyszła „z góry”. Dlatego nie można się dziwić, że w ciągu 1 roku wszystkie środki finansowe przewidziane na to działanie zostały rozdysponowane w 100%. Można postawić pytanie czy każda taka inicjatywa (spośród prawie 50) była merytorycznie uzasadniona i czy przyniesie oczekiwane rezultaty, ale po co?

Powołana do życia w kwietniu 2004 r. Spółka z o.o. pod nazwą „Technopark Gliwice” była także jednym z beneficjentów działania 3.1. Założyciele Spółki, tj. Politechnika Śląska (jedna z największych uczelni technicznych w kraju), samorząd Miasta Gliwice i Katowicka Specjalna Strefa Ekonomiczna S.A. uznali, że region Śląski jest szczególnie predestynowany do podjęcia inicjatywy uruchomienia parku naukowo-technologicznego. Co przemawiało za takim myśleniem?

Otóż Miasto Gliwice od wielu lat utrzymuje bardzo dobre kontakty z samorządem w Aachen (Niemcy) czy Leuvem (Belgia). Rzecz w tym, że przed 30 laty struktura gospodarcza tych regionów była bardzo podobna do regionu śląskiego, były to zagłębia górniczo – hutnicze, ze wszystkimi problemami charakterystycznymi dla gospodarki ekstensywnej. W obu tych regionach podjęto decyzję o przekształceniu gospodarki ekstensywnej w opartej na wiedzy i to z powodzeniem. Dlatego w Gliwicach uznano, że można pójść tą samą drogą, korzystając m.in. z doświadczeń regionów niemieckich i belgijskich.

Inicjatywa parku naukowo-technologicznego nie jest jedynie drogą zmierzającą do przekształcenia gospodarki opartej na wiedzy. Już wcześniej w Gliwicach powstał Inkubator Przedsiębiorczości (utworzony przez Agencję Rozwoju Lokalnego) ze środków Phare, uruchomiono projekt zagospodarowania zamkniętej kopalni Gliwice w postaci tzw. Nowych Gliwic, czyli coś na kształt parku przemysłowego, inkubatora, ale i wyższej szkoły zawodowej. Ponadto, w regionie od wielu lat funkcjonuje specjalna strefa ekonomiczna, która ma cechy bardzo dużego parku przemysłowego.

Z tej charakterystyki działalności proinnowacyjnej regionu wyłania się obraz kompleksowego podejścia do przekształcenia dotychczasowego regionu wydobywczo-hutniczego w region proinnowacyjny, gdzie wytwarzanie oparte jest na wiedzy. Park naukowo-technologiczny „Technopark Gliwice” ma w tej kompleksowej strukturze niezwykle ważne zadanie, tj. inicjowanie i intensyfikowanie wykorzystania osiągnięć naukowych, wyników badań naukowych w gospodarce regionu.

Wg opinii specjalistów park naukowo-technologiczny może pełnić swoje funkcje kiedy w jego otoczeniu znajdują się jednostki naukowe, naukowo-badawcze, badawczo-rozwojowe a samorząd regionalny jest rzeczywiście zainteresowany powstaniem i rozwojem takiej instytucji. Region gliwicki spełnia wszystkie te wymagania z dużym nadmiarem, bowiem oprócz Politechniki Śląskiej (ponad 30 tys. Studentów, 2000 pracowników naukowych, 4000 prac dyplomowych rocznie, 300 prac doktorskich rocznie) w regionie działa 7 instytutów naukowych PAN, kilkanaście jednostek badawczo-rozwojowych. Jest tu więc zgromadzony bardzo duży potencjał naukowy. Samorząd, co próbowałem wykazać wcześniej, aktywnie inicjuje i wspiera wszelkie proinnowacyjne projekty i pomysły. To wszystko uzasadnia celowość podjętej inicjatywy, nazywanej popularnie Technoparkiem Gliwice. Ale to nie gwarantuje zrealizowania głównych funkcji parku naukowo-technologicznego, które można streścić w dwóch pojęciach: transfer technologii i inkubacja nowych, technologicznych firm z obszaru „high tech”.

Zajmiemy się najpierw problematyką inkubacji nowych firm, ponieważ na etapie na którym się obecnie znajdujemy (rozruch) to zadanie wydaje się być prostsze do wykonania. Pytanie jest dosyć proste: czy z ok. 4000 prac dyplomowych i ok. 300 prac doktorskich rocznie nie można wyselekcjonować np. 1% prac, których tematyka dotyczy nowoczesnych technologii i które miałyby cechy pozwalające na urynkowienie (komercjalizację) wyników tych prac, czyli na opracowanie technologii która na rynku dałaby się sprzedać lub świadczyć usługi? Na Politechnice Śląskiej od lat prowadzony jest konkurs „Mój pomysł na biznes”, który daje jednoznaczne odpowiedzi na tak sformułowane pytanie: corocznie kilkadziesiąt zgłoszonych do tego konkursu prac dyplomowych i doktorskich spełnia warunek potencjalnego urynkowienia wyników prac, tzn. ich tematyka i osiągnięte wyniki mogłyby znaleźć nabywców. Ale okazuje się że począwszy od tego momentu nic więcej z tymi pomysłami się nie dzieje, tzn. autorzy nie czynią dalszych kroków w kierunku przekształcenia pomysłu w produkt. Dlaczego?

Są co najmniej dwie przyczyny takiego stanu rzeczy, brak warunków do podjęcia działalności biznesowej na bazie swojej pracy dyplomowej lub doktorskiej oraz ryzyko związane z podjęciem takiej działalności.

Park naukowo – technologiczny, np. Technopark Gliwice, częściowo rozwiązuje problem warunków działalności biznesowej, udostępniając przyszłym przedsiębiorcom lokale biznesowe i warsztatowe, dostęp do Internetu, do laboratoriów (w tym własnych) , do szkoleń i konsultacji specjalistów, do usług księgowych, prawnych itp., na preferencyjnych warunkach. Przyszły przedsiębiorca nie musi się więc martwić o materialne warunki swojej pracy. Natomiast na dzień dzisiejszy, Technopark nie rozwiązuje finansowania działań niezbędnych do osiągnięcia poziomu technicznego pomysłu, umożliwiającego rynkową sprzedaż technologii. Technopark podjął pewną inicjatywę związaną z projektem w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka, Działanie 3.1 Inicjowanie działalności innowacyjnej, który umożliwi dofinansowanie działań inkubacyjnych. W przypadku pozyskania środków na ten projekt przez okres 3 lat będzie możliwe dofinansowanie 10 – 12 nowotworzonych firm technologicznych, na poziomie do 400 tyś. Euro.

Drugi problem hamujący inicjatywy inkubacyjne związany jest z ryzykiem jakie musi ponieść początkujący (kandydat) przedsiębiorca. Po pierwsze, przez okres 2 – 3 lat inkubacji musi z czegoś żyć, utrzymywać rodzinę itd. Tego problemu nie rozwiążą żadne programy pomocowe, ponieważ w ich ramach nie ma możliwości pokrycia takich kosztów. Po drugie, młody przedsiębiorca decydując się na skorzystanie z kredytu bankowego, różnych funduszy capital venture, seed capital nie ma pewności czy jego pomysł okaże się praktycznie użyteczny. Dlatego skorzystanie z takich możliwości finansowania można uznać za mało prawdopodobne.

Wymienione przeze mnie problemy są głównym powodem małej skuteczności działań inkubacyjnych w obszarze technologii „high tech”.

Dla pełnego obrazu problematyki inkubacji w obszarze zaawansowanych technologii trzeba zwrócić uwagę na rzecz zasadniczą, tj. na sam pomysł nowej technologii. Młody człowiek, który dopiero co wykonał pracę dyplomową, nie może w żadnym przypadku powiedzieć że opracował nową, innowacyjną technologię, która będzie produktem rynkowym. Na tym etapie rozwoju są to tylko plany i zamierzenia. Tak więc przyjdzie mu się jeszcze zmierzyć z samym problemem innowacyjnej technologii, łącznie z prototypami przemysłowymi. To tylko pokazuje skalę trudności przed jakimi stają młodzi wynalazcy i wyjaśnić ich ostrożność przy podejmowaniu decyzji o rozpoczęciu działalności gospodarczej w obszarze innowacyjnych technologii.

Niemniej skomplikowanym problemem jest zagadnienie transferu innowacyjnych technologii do MŚP (małe i średnie przedsiębiorstwa). Jest to pierwszoplanowe zadanie parków naukowo-technologicznych. Jak należy interpretować pojęcie transferu technologii w aspekcie parku naukowo-technologicznego? Czy rola parku sprowadza się do pośrednika pomiędzy uczelnią a wytwórcami z MŚP? Czy rolą parku jest wyszukiwanie potencjalnych odbiorców tych technologii, które już zostały opracowane na uczelniach w ramach różnych projektów naukowo-badawczych, czy też sama rola parku sprowadza się do poszukiwania technologii, które zgłosił przedsiębiorca z MŚP? Zapewne rola takiego pośrednika także jest potrzebna ale chyba nie jest wystarczająca.

W Technoparku Gliwice przyjęto pewną strategię transferu technologii, którą można określić jako wielotorową. Pierwsza ze ścieżek, to szkolenia specjalistyczne z zakresu wybranych technologii, kierowane do przedsiębiorców z MŚP. W ramach tych szkoleń dofinansowywanych ze środków UE na lata 2007 – 2013 planuje się zorientowanie przedsiębiorców w zakresie technologii mało rozpowszechnianych w regionie. Spektakularnym przykładem mogą być technologie Rapid Prototyping, czyli szybkiego prototypowania z użyciem najnowocześniejszych technik wytwórczych. Takie technologie rozwijają się na świecie niezwykle dynamicznie i wg niektórych prognostyków staną się w przyszłości podstawą do samodzielnego produkowania w warunkach gospodarstwa domowego (domownik mając takie urządzenie będzie mógł sam sobie wyprodukować np. wazon, zabawkę czy inny użyteczny przedmiot.) My chcemy tę technologię promować zwłaszcza w obszarze medycyny, np. do wytwarzania protez, sprzętu medycznego, itp.

Druga ze ścieżek transferu technologii to świadczenie wysokozaawansowanych usług na potrzeby MŚP. W tym celu Technopark zaopatrzył się w specjalistyczne urządzenia i maszyny, oraz oprogramowania komputerowe, które pozwolą na produkcję jednostkową czy małoseryjną lub na obliczenia komputerowe, np. metodą elementów skończonych. Jako przykład takiego działania niech posłuży urządzenie do cięcia strugą wodną pod wysokim ciśnieniem (ok. 400 MPa). Umożliwia ono cięcie każdego materiału z precyzją rzędu 0,02mm. Jest to uniwersalne urządzenie, które można zastosować we wszelkich branżach przemysłowych. Przedsiębiorcy będą mogli skorzystać z takiej technologii zlecając do wykonania swoje produkty. Jest to urządzenie numerycznie sterowane więc do wykonania jakiegoś przedmiotu potrzeba tylko jego rysunku. Innym spektakularnym przykładem jest zaawansowany software do obliczeń metodą elementów skończonych. Producenci skomplikowanych maszyn czy urządzeń, np. obrabiarek lub projektanci takich maszyn będą mogli zlecać usługi zaawansowanych obliczeń wytrzymałościowych.

Kolejna ścieżka transferu innowacyjnych technologii do MŚP związana jest z komercjalnymi firmami, które są w Technoparku. Jest to ok. 10 firm, które już działają na rynku od wielu lat i które reprezentują bardzo wysoki poziom technologiczny. Przez ich produkty i usługi realizowany będzie transfer innowacyjnych technologii do MŚP.

Podsumowując powyższe rozważania chcę powiedzieć, że nie wiem czy Technopark będzie receptą na komercjalizacje wiedzy ale że na pewno podjęliśmy działania które te komercjalizację w jakimś stopniu uskutecznią. Jestem przekonany, że w miarę upływu czasu ta skuteczność będzie wzrastać, a to oznaczać będzie że Technopark spełnił swoją rolę. Może nie staniemy się drugą Doliną Krzemową ale na pewno będzie można mówić, że jesteśmy proinnowacyjni i że poszukujemy nowych dróg do wspomagania gospodarki opartej na wiedzy.

Prof. Jan Kosmol

Technopark Gliwice